विकासका कार्यमा युवाहरुको सहभागिता

बितेका दुइ दशकमा नेपालले सुचना प्रबिधिको क्षेत्रमा ठुलो फड्को मारिसकेको छ । सुचना प्रविधि शिक्षाका लागी नेपालमा पछिल्लो पाँच बर्ष देखि लगानी भैरहेको देखिन्छ पनि । केही समययता राजधानि लगाएत मुलुकका बिभिन्न शहरी क्षेत्रमा सुचना प्रविधि मार्फत आफ्नो ब्यवसायलाई सेवा एंव नाफा मुखि बनाउन सक्रिय छन् तर गाउ गाउमा त्यो अवस्था पुगी सकेको छैन । त्यसैले होला केही साहसि र दुरदर्सी युवाहरु गाउ गाउमा पनि यसको सेवा पुर्याउनमा तल्लिन छन् ।

नर्सहरुको आन्दोलन कति जायज कति नाजायज

नर्सीङ पेशाको सम्मान बेलायतकी समाज सेवी फ्लोरेन्स नाइटिगेंलको अवधारणाबाट विकसित भएको पाइन्छ । नेपालमा नर्सीङको अध्ययन अध्यापन नहुन्जेल सम्म भारतमा तालीम प्राप्त सुडीनीहरु र डाक्टरहरुले नै सेवा उपलब्ध गराएको थियो । नेपालमा नर्सीङको अध्ययन अध्यापन नभएको कारण नेपालबाट पहिलो पटक 1985 मा विद्यावति कंशाकार लगाएत ४ जना नेपाली केटीहरु अलाहाबादमा 15 महिने सुडीनी तालीमको लागी भर्ना भएका थिए । यसै गरि तीन पटक सम्म अलाहाबादमा पठाइ सके पछि राजा महेन्द्रले 2013 मा विश्व स्वस्थ संगठनको सहयोगमा सुरेन्द्र भवन सानेपामा पहिलो पटक एच एम जी स्कुल अफ नर्सीङ स्कूल खोलेका थिए ।

नेपालमा जहानीया राणाशासन तथा एकात्मक राजतन्त्रको अन्त्य भए पनि कोइरालाशासनको अन्त्य बाँकी छ ।

हाम्री माननिय परराष्ट्र मन्त्रि दिज्युको अस्वास्थताको खवरले हिजो देखि मनमा अशान्ति छाइरहेको थियो । आफै पनि अलि अस्वस्थताका कारण हिजै सिघ्र स्वास्थलाभको कामना दिनै सकिएन। जे होस ढिलै भए पनि सिघ्र स्वास्थलाभको कामना । नपाउनेले केरा पाको बोक्रै सँग खाको भन्ने नेपाली उखानलाइ चरितार्थ गर्न हाम्री महामहिम सुजाता दिज्यु अगाडी सरेको देखेर म मा महिला हुनुको अर्को पिडा थपिएको छ। हामी नेपालीहरु अझ नेपाली महिलाहरु साह्रै भाग्यमानी छौ यस अर्थमा कि हामी सँग अगुवाको नाममा बाटो हगुवाहरु पाइ रहेका छौ । भन्थे नेपाललाइ खै सतियुगमा सतिले सरापेको रे जे पनि खै के खै के ‌…….प्रुत मात्र हुन्छ ।

नेपाली समाजमा संस्कृतिको नाममा मौलाउदै गएको विकृति

आधा आकाश ओगटेका महिलाहरुले संसारमा भएका सकारात्मक परिवर्तनको आधा जतिमात्र पनि जस लिन सकि रहेका छैनन्‍ । यसको मुख्य कारण महिलाहरु आफै नै कुनै पनि कुरामा अडिग भएर अगाडी बढ्‍न नसक्नु साथै आफ्नो लागी कुन कुरा महत्वपुर्ण हो र कुन कुरा आवश्यक छ भन्ने कुराको पहिचान गर्न नसक्नु पनि हो । राजनैतिक, आर्थिक, सामाजिक तथा अन्य क्षेत्रमा पहुँच नभएका कारण पनि उनीहरु आफ्ना कुरा आत्मविश्वासका साथ भन्न नसक्नु हो । पहिला भन्दा नेपाली महिलाको अवस्था केही सुदृढ हुदै आएको छ तर यसो भन्दैमा चित्त बुझाएर बसि हाल्ने अवस्था भने आएको छैन । जति सुकै शिक्षित नै महिलामा पनि केही कुसंस्कार तथा विकृति भने अझै छदैछ किन भने नेपाली समाजमा संकिर्ण सोच लिएर हुर्किदै आएका हामी नेपालीमा अझै पनि पुरानो सोचको भुत उत्रि सकेको छैन । नेपाली महिलाहरुको कमजोर अवस्था हुनुमा दोष जरा गाडेर बसेको सामन्ति संस्कार महिला प्रति हेरीने दृष्टिकोण, गरिने भेदभाव र परिवर्तन हुन नचाहने जड नेपाली समाज नै पनि हो ।

रामपुर कृषि कलेज एक अवलोकन

नारायणगढबाट करीव ११ किलोमिटरको दुरीमा रहेको सुन्दर वातावरणिय उद्यान झै लाग्ने नेपालको एक मात्र बृहत कृषि तथा पशु अध्ययन संस्थान हो रामपुर कृषि तथा पशु अध्ययन संस्थान । यसका साखा कलेजहरु पकलीहवा र लमजुङ्गमा पनि रहेका छन्। दशकौ देखि कृषिी तथा पशु विज्ञानमा पि.एच. डी सम्म अध्ययन अध्यापन हुने यस संस्थानले नेपाल जस्तो कृषिमा आधारीत देशको लागि आवश्यक कृषि विज्ञहरु तथा पशु चिकित्सकहरु उत्पादन गरि देशलाइ निकै ठुलो टेवा दिलाइ रहेको छ । कृषि तथा पशुमा गरि हरेक बर्ष लगभग १८० विद्यार्थीहरु यसमा भर्ना हुने गर्दछन्। यहा पुर्ण रुपमा डोनेशनमा पढ्‍ने भन्दा अन्य विभिन्न आरक्षण कोटा (सीट)मा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरु धेरै छन्। मेरो जानकारीमा आए अनुसार पुर्ण डोनेशनमा पढ्‍ने छात्र, छात्राले पुरै अवधिभर (कृषिमा आठौ सत्रान्त र पशुमा नवौ सत्रान्त) को लगभग २ लाख ५० हजार रुपैया तिर्नु पर्छ । तर महिला, दलित, मधेशी, जनजाति तथा क्षेत्रगत कोटा अन्तरगत आएका विद्यार्थीहरुले लगभग एकसत्रान्तको १३०० रुपैया मात्र तिर्नु पर्ने हुन्छ भने अझ स्टाफ कोटाबाट आएका विद्यार्थीको निम्ति लगभग ३५० नेपाली रुपैया मात्र तिर्नु पर्ने हुन्छ । सस्तो र ब्यवहारीक विषय भएकाले चिकित्सा तथा इन्जिनियरीङ्ग तिर नाम निकाल्न नसक्ने विद्यार्थीको लागी पनि दोश्रो रोजाइको रुपमा विकसित भएको पाइन्छ । शान्त तथा सुन्दर वातावरणमा अध्ययन गर्न सम्पुर्ण विद्यार्थीहरु (छात्र तथा छात्रा दुवै) को निम्ति छात्रावासले अझ सरल र सुलभ गराएको छ । यस्तै खालको कृषि सम्वन्धि अध्ययन हुने कलेजहरु एकाध ठाउमा सिमित नराखी देशका कुना काप्चाका सर्वसाधारण र गाउका गरिव जनताका छोरा छोरीको पहुँच हुन सक्ने गरि ठाउ ठाउमा स्थापना गराउन सके पुरानो कृषि प्रणालीमा आधारीत कृषिकहरुले पनि केही राहत पाउथे भने नेपाली जनताको आर्थिक अवस्थामा पनि केही सुधार आउने अपेक्षा गर्न सकिने थियो ।

कबिता

दिनानु दिनको महंगी र अशान्तिको माझमा बाच्ने क्रममा झेलिएका आफ्ना कटुभावनालाई समेटी दिगो शान्तिको आसमा एक शब्द खर्चेको छु ।

काठमाडौंको भिडभाड सडकमा
मेरो यात्रालाइ निरन्तरता दिइ रहेछु
सुकुम्वासी झुप्रो त कहिले महलमा
बिस्तारै बिस्तारै पाइला बढाइ रहेछु

चक्का जाम र सडक आन्दोलनको चहल पहलमा
आफुलाइ सुरक्षित राख्ने ठाउ खोजी रहेछु
थाहा छैन यो गन्तव्य बिहिन यात्राको समाप्ति संगै
म आफु कसरी र कहा पुगी रहेकी छु

वरिपरि अशान्ति हिंसा छरिएको बेला
सिहंदरबारको टालिएको कानको अपरेशन गर्दैछु
अन्धकार र सुनसान कहाली लाग्दो सडकमा
अभावको जीवन संगै उन्माद हाँसोको फोहरा फुटाइ रहेछु

नारी अस्मीता र पहिचानको खोजीमा
आफै संग हजारौ अनुत्तरित प्रश्न संगालि रहेछु
अधिकार प्राप्ति र स्वतन्त्रताको आशामा
बिच गल्लीमा कुहिरोको काग झै रुमल्ली रहेछु

चर्को मंहगी र अभावको मारले रुग्न शरीर लिएर
आफ्नै जीवन जुवाको कौडीमा बाजी थापिरहेछु
कालोबादलको काखमा मडारिदै बस्तुहरुमा
रुपान्तरित हुदै बागमतिमा फोहोरको थुप्रो सँग
मिसिएर धमिलो वर्षे झरिको भेल बाढि संगै बगि रहेछु
मनमा भने काठमाडौ लगाएत नेपालभुमी भरि चाडै दिगो शान्ति
आउने झिनो आसको त्यान्द्रोलाई काख च्यापी नै रहेको छु ।

समय चेतना

१९६ पृष्ठकोको यस पुस्तकमा जम्मा ३३ वटा लेखहरु सँग्रहित छन् ।
संविधान सभा सदस्य भए पश्चात राजनीतिक तरलताका कारण समयमा ब्यवस्थापिका संसदको बैठक समयमा नहुदा, संविधानसभाको बैठक नहुदा संविधान निर्माण प्रकृया सुरु गर्न ढिला भैरहेको अवस्थामा एक महिना दुइ दिन लगाएर तयार पारिएको यो पुस्तक लेखकको हरेक दिन बिहानीको काम हो । नेपालीहरुको महान चाड भनेर चिनिने दशै तिहारको फुर्सदीला समयलाई सदुपयोग गरी लेखिएको पुस्तक हो यो । खासमा मानिस एक चेतनशिल प्राणी भएर पनि समयको चेतना नराखीएकोले नेपालीहरुले दुख पाइ रहेका छन भन्ने कुराहरुलाइ यसले समेटेको छ ।

विषय वस्तु
यो अन्य पुस्तक जस्तो कुनै एउटा विषयमा केन्द्रित रहेर वा अध्ययन अनुसन्धान गरेर लेखिएको छैन । यसलाई सर्सरति हेर्दा यो मिक्स खिचडी तथा क्वाटी हो यहा कुनै पनि एउटा सन्दर्भ र विषयमा केन्द्रित छैन । लेखक लेख्न बस्छन वस दिमागमा जुन कुराले स्ट्राइक गर्छ त्यसैलाइ बिषयवस्तु वनाइएको छ । यसमा खासै सिक्वएन्स पनि मिलेको छैन । लेखकले सुरुमै भनेका छन की यो एउटा चेतना लेखन हो जे आउछ त्यहि लेख्ने । एउटा स्वतन्त्र र खुल्ला लेखन ।
यसले धेरै कुरालाई एकै ठाउमा समेटेको छ । संसद, प्रजातन्त्र, राजनीतिक दल एवं राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय परिस्थितिका बारेमा वानकी मुन, वाराक ओवामा देखी नेपाली हस्तिहरु पृथ्वीनारायणशाह, जँगबहादुर राणा, बीपी कोइराला, पुष्पलाल, गणेशमान सिहं, पुष्पकमल दाहाल लगाएतका राजनेताहरुका कतिपय प्रसंग पनि सन्दर्भ मिल्नासाथ उल्लेख गरेका छन् । ब्यक्तिगत कुरा देखी समाजिक तथा साँस्कृतिक कुराहरु पनि उल्लेख गरेका छन् । जे जस्ता कुरा आएता पनि पुस्तकको नाम नै समय चेतना भएकोले यहा हरेक कुरामा सचेत हुनु पर्ने, समयलाइ चिन्नु पर्ने कुरालाइ जोड दिएका छन् । यदि मानिसले समयलाइ पहिचान गर्न सकेन वा मानिसमा समयको चेतना रहेन भने अग्रगमनका रुपमा लिइएका कतिपय कुराहरु पनि प्रतिगमनमा परिणत हुन पुग्ने कुराहरु उल्लेख गरेका छन् ।
पुस्तकमा अमेरीकामा आक्रमण पश्चात समयले कोल्टो फेरे पनि नेपालमा घटेको राजदरवार हत्याकाण्ड पश्चात पनि केही परिवर्तन आएन नेपालीहरुले त्यो फरक परिस्थितिलाइ चिन्न सकेन भन्ने जस्ता भावहरु छछल्किएका छन ।

मैले बुझे अनुसार यसमा लेखकले उठाउन खोजिएको कुराहरु भनेको निकै गहन र सान्दर्भिक छन । लेखक हाम्रो देशले बिकासको छलाग मार्न नसक्नुको कारणहरु बिकाश सँग जोडिएका अन्य प्रकृयालाइ खुट्याउन नसक्नु हो भन्छन । कुनै पनि प्रकृया एक्लो हुदैन र एक्लै अगाडि बढ्नै सक्दैन ।

राष्ट्रिय उन्नति र बिकाशको निम्ती पनि दशमार्ग अर्थात १० वटा प्रकृया तथा आधारहरु आवश्यक ठानेका छन
गणतन्त्र, राष्ट्रनिर्माण, लोकतन्त्र, शान्ति, विश्वसम्वन्ध, तीव्र विकाश, सुशासन, राज्यको पूनर्सरचना, सामाजिक एवं आर्थिक रुपान्तरण र समाबेशीकरण
जसलाइ गरालो साबिती सुपुरुस नाम दिएका छन । यिनीहरु एक अर्काका पुरक हुन यिनीहरुलाइ सँग सगै लैजाने हो भने मात्र देशमा बिकाश हुन्छ भन्ने मान्यता लेखकको रहेको छ । यसबाट पनि लेखकले केहि आशा राखेका छन ।
नेपालका संविधानविदहरुमा वचन र ब्यवहार फरक परेकाले देश वनाउन नसकिएको गुनासो पनि पोखिएको छ । राज्य नागरिकको लागि वा विकासको लागि जे सुकैको लागि भए पनि बलियो हुनु पर्छ तर्कलाइ पनि यहा समेट्न भ्याएका छन नेपालमा राजनीतिक तरलता कस्तो छ भन्ने कुरामा लोकतन्त्रको आधार निर्वाचन भएको सन्दर्भलाइ जोडेर लेखेका छन् । परम्परा भनेर सबै कुरालाइ आत्मसात गरी रहनु आवश्यक छैन परम्परालाइ पनि परिमार्जित र परिवर्तित गर्दै लानु पर्छ भन्ने तर्कलाइ लेखकले यहा यसरी प्रश्तुत गरेका छन । देशमा अनेकौ पटक गठबन्धन गरे पनि सरकारको नेतृत्व परिवर्तन गरे पनि शान्ति प्रकृया अगाडि नवढे पनि संविधान निर्माण कार्य सुरु नभए पनि केहि आशा गर्न छाडेका छैनन सरल र सहज भाषा शैलीमा लेखिएको यस पुस्तकको विषेशता भन्नु नै पृथक र रोचक हो । अन्य पुस्तक भन्दा यस कारणले पृथक छ कि यो कुनै एउटामात्र बिषयको सिमामा बन्धित छैन। सरल देखिएता पनि गहन कुरालाई समेटेको छ ।
हेरौ र चिनौ
धन्यवाद बधाइ र शुभकामना
यो शिर्षक सुन्दा अनौठो लागे पनि यसले निकै गहन कुरा उठाएको छ । विकासका तीन प्रमुख आधार तथा अभिभाज्य अँग हुन्छन् । अतीतको उपलब्धि वर्तमानको क्रियाशिलता र भविष्यबारे इच्छा । ती सबै एकिकृत भएर चलबलाउन थाले भने मात्र बिकास हुन्छ । समय चेतना तीनवटैको चेतना हो । अतितबारे चेतना वर्तमान सम्वन्धी चेतना र भविष्य छ भन्ने चेतना । विश्वलाइ अन्य प्रगतिशिल देशलाइ र हिजोको दिनलाइ हेरौ र आजलाई बुझौ भविष्यलाई चियाउ। तिनमा सर्वोतम कुरा के छ बुझौ आफ्नो देश समाज र आफुलाई हेरौ । समयलाई चिनौ ।

लेखक र हामी बिचको उमेरको अन्तरले हो वा बुझाइको अन्तरले हो यसमा समेटिएका कतिपय विषयहरु अलि गोलमाल पनि पार्छन । भन्नुको अर्थ माथिका शिर्षक हेर्ने बित्तिकै सबै कुरा बुझ्न सकिन्न । जस्तै सुरुको लेखलाइ नै हेरौ समय वितरण शिर्षक भएता पनि उप शिर्षकहरु छन
एकता त्रयी सृष्टि, स्थिति, विनास
बुद्घ, धर्म, संघ
करुणा, मेत्ता, मुदिता
राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र, समाजवाद
विश्व, छिमेकी, हामी

यसमा पनि मैले कति पढ्दा पनि शिर्षक सँग नमिल्दो पाएको बिषयहरु
दुइ चरा
पहिला चिरा
हुनत सबै कुरा बुझिनै पर्छ भन्ने पनि केही छैन ।
संपादनको क्रममा मुठभेडको ठाउमा मुठमेड परिवर्तनको ठाउमा परवर्तन सुष्माको ठाउमा सुषमा तथा छोरा अष्ट्रेलिया पढ्न गएको छे जस्ता सामान्य गल्ति बाहेक अन्य गल्तिहरु खासै देखिन्न ।

जे जस्तो भए पनि यस पुस्तकले सम्पूर्ण मानव जातिलाई प्रगति उन्नति र बिकाशको लागी सचेत गराउने प्रयास गरेको छ । लेखकले यस पुस्तक मार्फत मानिसहरुलाइ समय अनुसार परिवर्तन हुन आग्रह तथा अनुरोध पनि गरेका छन । हरेक व्यक्तिलाइ समयको सहि चेतना हुनु आवश्यक देखाएको छ